Bebek işaret dili ve dil gelişimi arasındaki bağlantı nasıldır?

Bebeğinizin ilk 3 yılını gerçekten değerli bir öğrenme ve duyusal keşif zamanı haline getirmek mümkündür. Özellikle işaret dil), konuşma dönemi öncesinde bebeğinizle iletişime geçmenin en basit ve doğal yolu olarak görülmektedir ve aslında iletişimin başlangıcıdır.

Dil, insanın dünyadaki yerini ve değerini belirleyen olgudur. Konuşma yeteneği, yani  dil, insanın  en önemli niteliklerinin  başında  gelir. Dil gelişimi doğumdan itibaren hızla başlayan bu koordineli gelişim ve öğrenme sürecinin önemli bir parçasıdır. Dil, düşünme ile birlikte, bellek, muhakeme, problem çözme ve planlama gibi bilişsel  süreçleri de  içermektedir. Aynı zamanda,  özellikle  bebeklerin, çocukların sosyal  yaşamlarının gelişimi için  kaçınılmazdır. Tüm bebekler dili öğrenmeye öncelikle kullanılan dildeki sesleri öğrenmekle başlarlar. Dil gelişimi ile beyinin gelişmesi ile yakından ilişkili olup en geç 3 yaş dolaylarında belirgin dil kazanımı beklenir (Karacan, 2000 ).

İşaret dili nedir?

İşaret dili, iletişim kurmak amacı ile işitme engelli bireylerin kendi aralarında el hareketlerini ve yüz mimiklerini ve bir bütün olarak vücut dilini kullanarak oluşturdukları görsel, sesiz bir dildir (Kelepir ve Göksel, 2006). İşaret Dili sözcük, deyim ve düşüncelerin el, yüz ve beden hareketleriyle karşılığının ifade edildiği bir iletişim yöntemidir ve ayrıca yazılı olarak kullandığımız sembollerin, yani harf şekillerinin parmaklar aracılığıyla gösterilmesidir (Parlak, 2011). Bunun yanı sıra, el ve kol hareketleri ve mimik, yani yüz ifadesi ve beden hareketleri de bu dilin bir parçasıdır (Türk İşaret Dili Sözlüğü, 2015).

Bebek işaret dili nedir?

İnsanlar arasında en çok temeli duyma ve konuşma olan sözlü iletişim kullanılmaktadır ancak özellikle engelli bireyler arasında ya da anne bebek ilişkisinin gelişim aşamasında bu işaret dilinin kullanılması sağlam bir ilişki kurulmasına yardımcı olmaktadır. Bebek işaret dili, konuşma dönemi öncesinde bebekle iletişime geçmenin basit ve doğal bir yoludur. Her bebek, bazı ihtiyaç ve isteklerini kendince anlatmak, tepki vermek ister, ağlayarak, rastgele sesler çıkararak ya da semboller ve jestler yaparak yakınındakilerle iletişim kurmak ister. Kendini işaretlerle ifade edebilen, işaret dilini öğrenen bebekler, yaşıtlarına göre daha erken konuşmaya başlayabilir; hareketlerini kontrol etmeyi öğrenebilir.

Bebeklerin vücut hareketleri, gülümsemeleri, jestleri ve sesleri de bize neye ihtiyaç duydukları yönünde ipuçları verir. Gelişimsel açıdan biyolojik, nörolojik, psikososyal, psikoseksüel ve bilişsel gelişim bir arada ve birbirini yakından etkileyerek oluşur. Dil gelişimi doğumdan itibaren hızla başlayan bu koordineli gelişim ve öğrenme sürecinde önemlidir (Karacan, 2000).Bebek işaret dili bebeklerin dil kazanımı öncesinde bebekle iletişim kurmanın doğal ve basit bir yoludur. Bebekler dil gelişimi için doğuştan itibaren duymaya karşı daha duyarlıdır ve sesleri takip ederler ve ilk başlarda seslere tepki verirler. Bebek işaret dili, konuşma dönemi öncesinde bebeğinle iletişime geçmenin basit ve doğal bir yoludur. Bebeklerin kendilerini ifade edebilmesinin bir yolu olarak görülen bebek işaret dili öğretimine 6 aylıkken başlanabilmektedir. Bebeklerin kendilerini işaret dili ile 8 aylıkken net bir şekilde ifade etmeye başlayabilmektedirler (Dağabakan ve Dağabakan, 2007)

Bebek işaret dilinin faydaları nelerdir?

• Bebek işaret dilinin en öncelikli faydası ona bakım veren kişi ya da annesi ile sağlıklı, olumlu ilişki kurmayı kolaylaştırmasıdır.
• Bebek işaret dili, dil gelişiminin bir uzantısı olarak kabul edilebilir. Kendini işaretlerle ifade edebilen bebekler, anne ve babalarıyla daha iyi iletişim kurabilmektedir. Yaşıtlarına oranla daha erken konuşmaya başlayabilir, uzun cümleler kurabilir ve hareketlerini kontrol etmeyi öğrenebildiği gibi kelime haznesini de önemli bir oranda geliştirme olanağı bulur(Karacan, 2000). Uzmanlara göre, bebek işaret dili konuşmanın yerini alabilecek eksiksiz bir işaret dilinden ziyade bebekleri elleriyle iletişim kurmaya teşvik eden bir sistemdir (Piştav-Akmeşe, 2016).
• Bebek ve çocuklarda işaret dilini kullanmak kendini ifade etmeyi ve sosyal gelişimi başlatırken aynı zamanda da küçük motor becerilerini de geliştirmektedir çünkü işaret dili, el becerisini gerekli kılmaktadır. Küçük kasların güçlenmesi, koordinasyon eksikliğinin giderilmesi açısından faydalıdır, el-göz koordinasyonu kazanmaları üzerinde olumlu etkileri olmaktadır.
• İnsanlar iletişim kurarken beden dillerini kullanmaya yatkın olduklarından işaret dili, aynı zamanda kelime haznesini de geliştirmekte. Bir kelimeyi hem duyarsınız, hem görürsünüz. Bu da beyin üzerinde daha büyük bir etki bırakır. İletişim becerileri açısından da önemli katkıları olduğu kesin. Örneğin, otizmli kişilerin de işaret dili gibi araçlar kullanarak daha kolay iletişim kurdukları gözlemlenmiştir (Belgin, ve Yücel, 2011).
• Sosyal-duygusal gelişim, kişinin kendini ifade edebilmesi, duygularını kontrol edebilmesi, kendisiyle ve çevresiyle barışık ve uyum içinde olabilmesidir. Biliş ve beceriler duygunun yorumlanmasında kaçınılmazdır. Sosyal ve duygusal yeterlilik yaşam boyu gelişmektedir. Duygusal gelişim sosyal gelişimin temelini oluşturmaktadır. Duygusal gelişim biyolojik temelli olmakla birlikte, olgunlaşma ve öğrenme sonucu oluşmaktadır. Öğrenme için ise sosyal etkileşim şarttır. Bu bağlamda duygusal gelişim, sosyal gelişimin temelini oluşturmakla birlikte, duygusal ve sosyal gelişim birbiriyle etkileşim içinde olan iki gelişim alanıdır. Bedensel ve bilişsel gelişime paralel olarak biçimlenen duygusal yapı, zaman içinde duygusal dengeyi oluşturacak şekilde olgunlaşır. Çocuğun duygusal dengesinin gelişmesi, benlik kavramını da önemli ölçüde etkiler bu açıdan bakıldığında gelişimin bir bütün olduğu ve bu gelişimsel basamakların ilk bebeklik yıllarında temel yapı taşlarının oluştuğu unutulmamalıdır (Tatar, 2009).
• Bunlar dışında, altını değiştirme, huysuzluk, endişe, öfke, süt isteme veya kitap okuma gibi beklentilerini anlayabilmek için bebek işaret dili onun hakkında yakınlarına bilgi vericidir. Duygularını ve isteklerini belirtebildiği ve anlatabildiği zaman tüm bebekler daha rahat ve daha az huzursuz olur çünkü Duygularını hareketlerle gösterebildiği için büyüklerinin kendisinden beklentileri karşısında hareketlerini kontrol edebilir. Bu sayede konuşmaya, kendini ifade etmeye ve iletişim kurmaya daha hızlı başlar.

Bebek işaret diline başlamadan önce bilmen gerekenler nelerdir?

Bebeklik ve erken çocukluk yılları bireyin tüm yaşam becerilerinin temellerinin atıldığı çok önemli bir dönemdir. Çocukların yaşamın ilk yıllarında kazandığı öğrenme alışkanlıkları, bilgi ve beceriler yaşamın ileriki yıllarına aktarılmaktadır. Bu nedenle yaşamın ilk yıllarından itibaren onların bilinçli ve doğru bir şekilde desteklenmesi ve yönlendirilmesi gerekmektedir Her bebeğin ve çocuğun gelişimin farklı olacağı unutulmamalı ve öncelikle onu anlamaya çalışmak çok önemlidir. Çocuğun verdiği mesajlar sayesinde kurulan bağ sayesinde çocuk güvenli bağlanmayı öğrenecektir ancak bu süreçte çocuk gelişimi ve gelişim özellikleri hakkında kritik yaş dönemleri hakkında bilgi sahibi olmak da çok önemlidir (Tatar, 2009).

Her bireyde gelişim ortak bazı ilkelere göre oluşur.

Bu ilkeler aşağıdaki gibi sıralanabilir.

• 0 – 3 yaş grubu içinde, çocuğun temel güven, sevgi ve kabul görme güdülerinin doyurulması, ileri yaşlarda özerk ve bağımsız bir bireyselleşme yetkinliğine ulaşmasına neden olur. Dolayısıyla bu dönemde özerkleşme ve bireyselleşme çabalarının yetişkinlerce engellenmesi, bireyin sosyal gelişimini olumsuz yönde etkiler. Bu nedenle çocukların gelişimi süresince bazı benzer özelliklerin yanı sıra, kalıtsal mirasların ve etkileşimin örüntülerinin farklılığı nedeniyle bazı ayrılıklar göstermeleri de doğaldır.
• Gelişim, kalıtım ve çevrenin etkileşimi sonucunda oluşur. Kalıtımla anne ve babadan çocuğa bazı yetenek ve özellikler geçer. Bu yetenek ve özellikler çevre etkileri ile yeterliliklere dönüşür.
• Gelişim yaşam boyu sürer. Gelişim belli aşamalara bölünmüş ve her biri, önceki aşamaların birikimlerine dayalı olarak oluşan bir süreç içinde gerçekleşir. Örneğin çocuğun zihinsel gelişimi, dil gelişimi hem etkilemekte hem de ondan etkilenmektedir. Aynı şekilde çocuğun sosyal gelişimi, zihinsel ve ahlaki gelişimin hem nedeni, hem de sonucu olmaktadır. Yani tüm gelişim alanları, iç içe geçmiş bir etkileşim örüntüsüdür (Erden ve Akman, 2003).

Bebek işaret dili nasıl uygulanır ve bütün bebekler işaret dili kullanabilir mi?

Bebek işaret dilinde tutarlı olmak ve sabırlı olmak çok önemlidir. Bebek işaret dilini kullanmada başarılı olmasını ancak işaretleri sık sık tekrarlayarak sağlayabilir, bunu da yine ona bakım veren annesinden ya da onun yakınındaki kişilerden öğrenecek, model alacak ve tepki verecektir. Bu nedenle onunla göz göze temas kurmak, parmak işaretleri, el, kol işaretleri, mimikler yapmak sizi taklit etmesini sağlayacak ve kendini de ifade etmek amacıyla kullanabilecektir. Bebeklerle doğumun ilk günlerinden itibaren konuşmak, mimik ve jestlerle ona duygularla ilgili ipuçları vermek faydalı olacaktır. İşaret dilini kullanmak sessiz kalmak demek değildir. Kelimenin işaretini yaparken aynı zamanda bebeğe bu kelimeyi söylemek ve onunla konuşmak bu işareti öğrenmesini sağlayacaktır. Amaç, ilişkinizi geliştirmek ve bebeğinin gerilimini azaltmak olmalıdır, kusursuz olmak gerekmemektedir çünkü her işareti anlamayabilir, taklit edemeyebilir bu onun daha sonra öğrenemeyeceği anlamına gelmez. İşaretleri her fırsatta kullanmak öğrenmesini hızlandırır. Bebek işaret dilini öğrenmek için çeşitli kitaplar, videolar ve internette pek çok kaynak bulunmaktadır. Özellikle kitap okurken jest mimik ve el hareketleri ile okumak çok faydalı olacaktır.

Tüm bebekler bebek işaret dilini öğrenmeli midir?

Tüm bebeklerin bebek işaret dilini öğrenmesi, uygulaması çok önemlidir, özellikle konuşma güçlüğü yaşadığını düşündüğünüz, konuşma gecikmesi olan çocuklarda işaret dilini öğrenmek onları biraz daha rahatlatacaktır. Agresif olan, dikkati dağınık olan, sağır dilsiz çocuklarda, otizm belirtileri gösteren ya da down sendromlu olduğu düşünülen çocuklarda bu işaret dilini öğretmek çok daha faydalı olacaktır.

Uzm. Klinik Psikolog Alev Akal

Geri Dön